جوان آنلاین: ماه محرم و تاسوعا و عاشورای حسینی به ایران رنگوبوی دیگری میدهند. از کوچههای قدیمی شهرهای بزرگ تا روستاهای دوردست، پرچمهای سیاه بر بامها مینشیند و نوای «یا حسین» در فضای شهرها طنین میاندازد. ایرانیان قرنهاست؛ یاد و نام سیدالشهدا (ع) را گرامی میدارند و در ایام محرم و صفر، هر گوشه از این سرزمین با آیینها و رسوم ویژه خود میزبان سوگواران کربلا میشود. در جایی تعزیه و شبیهخوانی روایتگر حماسه عاشوراست، در نقطهای دیگر صدای طبل و سنج و سینهزنی خیابانها را پر میکند و در برخی شهرها هم آیینهای کهن با نذری، علمگردانی یا سنتهای بومی برگزار میشود. اما آنچه همه این مراسمات را به هم پیوند میدهد، ارادت عمیق مردمان این سرزمین به امام حسین (ع) است که قرنهاست در فرهنگ و هویت ایرانیان ریشه دوانده و پیام آزادگی، مردانگی و انسانیت سالار شهیدان را نسل به نسل منتقل کرده است.
در استان مرکزی، ماه محرم با آیینهایی ریشهدار و سنتی همراه است که بخشی از هویت فرهنگی مردم این منطقه به شمار میآید. در شهر اراک و مناطق اطراف آن، مراسمهایی همچون تعزیه، نخلگردانی، طبقگردانی و دستههای عزاداری در بازار تاریخی شهر برگزار میشود. اما در میان این آیینها، مراسم «چغچغهزنی» در روستای انجدان جلوهای خاص دارد. در این آیین، عزاداران با در دست گرفتن سنگهای مخصوص و ضربهزدن آنها به یکدیگر صدایی خاص ایجاد میکنند، صدایی که برای مردم این منطقه نه تنها نماد عزاداری بلکه زبان سوگ برای مظلومیت امام حسین (ع) است. این مراسم که قدمتی طولانی دارد، نسل به نسل ازسوی پیرغلامان هیئتهای مذهبی حفظ شده و همچنان با همان اصالت گذشته برگزار میشود. پیشکسوتان هیئتهای مذهبی استان مرکزی معتقدند؛ بسیاری از سنتهای عزاداری این استان حاصل تلاش مردمانی است که با امکانات بسیار محدود در گذشته، چراغ عزای حسینی را روشن نگه داشتند. سالهایی که نه بلندگو و تجهیزات صوتی وجود داشت و نه امکانات امروزی، اما مراسمهای چهارپایهخوانی و روضههای مردمی با شور و اخلاص خاصی برگزار میشد. بازار سرپوشیده اراک نیز در گذشته یکی از کانونهای اصلی عزاداری بود. جایی که مغازهداران بازار از صبح زود مغازهها را سیاهپوش میکردند و دستههای عزاداری از محلههای مختلف به آنجا میآمدند تا در فضایی که به حسینیهای بزرگ تبدیل میشد، به سوگواری بپردازند.
تعزیه، هنر روایت عاشورا
در استان فارس، شبهای محرم با صدای سنج و طبل و نوای شبیهخوانان تعزیه عجین است. تعزیه که یکی از مهمترین هنرهای آیینی ایران به شمار میآید، در این استان پیشینهای چند صد ساله دارد و همچنان جایگاه ویژهای در میان مردم حفظ کرده است. از شیراز گرفته تا فسا، جهرم، لارستان و بسیاری از روستاهای استان، مجالس تعزیه هر سال در دهه نخست محرم برگزار میشود و وقایع کربلا در قالب هنر نمایش برای مردم روایت میشود. در این هنر آیینی، اولیاخوانان با نغمههای حزنانگیز نقش شخصیتهای جبهه حق را ایفا میکنند و اشقیاخوانان با لحنی متفاوت نقش دشمنان را بر عهده میگیرند. در برخی مناطق فارس، تعزیه با گویشهای محلی و موسیقی بومی اجرا میشود که به این هنر رنگ و بویی خاص میبخشد. شهرستان لامرد یکی از مهمترین مراکز تعزیهخوانی استان به شمار میرود و در آن بیش از دو دهه از سده سیزدهم هجری، تعزیه به شکل مستمر اجرا شده است. امروز نیز دهها گروه تعزیهخوانی در این منطقه فعال هستند و هر شب یکی از وقایع مهم عاشورا از شهادت مسلم بن عقیل تا شهادت حضرت ابوالفضل (ع) و در نهایت شهادت امام حسین (ع)، برای مردم بازآفرینی میشود.
یومالعباس در گرمای خوزستان
در جنوب ایران و در استان خوزستان، محرم جلوهای دیگر دارد. یکی از شاخصترین آیینهای این استان مراسم «یومالعباس» در هفتم محرم است. روزی که به نام حضرت ابوالفضل العباس (ع) شناخته میشود و مردم شهرها و روستاهای مختلف استان با دستههای عزاداری به خیابانها میآیند. در اهواز، آبادان، خرمشهر، شوش، ماهشهر و بسیاری از مناطق دیگر استان، خیابانها در این روز شاهد حضور گسترده مردمی است که با نوحهخوانی و سینهزنی یاد علمدار کربلا را گرامی میدارند. گرمای شدید خوزستان نیز مانع حضور مردم نمیشود. در حالی که دمای هوا گاه به بیش از ۴۵درجهسانتیگراد میرسد، مردان و زنان، پیر و جوان، در کنار یکدیگر در مراسم عزاداری شرکت میکنند. یکی از جلوههای خاص این مراسم حضور جوانان با پرچمهای مزین به نام حضرت عباس (ع) و همچنین لباسهای سنتی عربی است که به این آیین رنگ و بویی خاص میبخشد. بسیاری از هزینههای برگزاری مراسم نیز ازسوی مردم و هیئتهای مذهبی تأمین میشود و همین مردمی بودن، راز ماندگاری این آیین در طول سالهاست.
زنجان، پایتخت شور حسینی
اگر از خوزستان به شمال غرب ایران سفر کنیم، زنجان را میتوان یکی از مهمترین کانونهای عزاداری در کشور دانست. این شهر که به «پایتخت شور و شعور حسینی» شهرت دارد، هر ساله میزبان یکی از بزرگترین اجتماعات عزاداری در ایران است. اوج مراسم عزاداری در زنجان به روز هشتم محرم و حرکت دسته عظیم حسینیه اعظم بازمیگردد؛ آیینی که هزاران نفر از نقاط مختلف کشور برای حضور در آن به این شهر میآیند.
نوحههای ترکی آذری، دستههای منظم سینهزنی و زنجیرزنی و سنت اطعام عزاداران با نذریهای مردمی از جمله جلوههای این مراسم است. بسیاری از خیران و شهروندان با توزیع غذا، شربت و چای در میان عزاداران، فضای همدلی و مشارکت اجتماعی را در سطح شهر گسترش میدهند. قدمت برخی هیئتهای مذهبی زنجان به چند دهه و حتی بیش از یک قرن میرسد و همین پیشینه تاریخی باعث شده آیینهای عزاداری این شهر با نظم و شکوه خاصی برگزار شود.
همدان در سوگ کربلا
در غرب ایران و در شهر تاریخی همدان نیز محرم، حال و هوای شهرها را دگرگون میکند. بازارها، خیابانها و محلههای قدیمی شهر سیاهپوش میشوند و پرچمهای عزاداری بر سردر خانهها و مغازهها نصب میشود.
هیئتهای مذهبی در نقاط مختلف شهر از جمله میدان امام خمینی (ره) تجمع میکنند و دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در خیابانها به حرکت درمیآیند. یکی از آیینهای مهم این استان مراسم «سقایی» است که به عنوان میراث معنوی کشور نیز به ثبت رسیده است.
در کنار این مراسمها، صدها موکب و ایستگاه صلواتی در سطح شهر فعال میشوند و با توزیع چای، شربت و غذای نذری از عزاداران پذیرایی میکنند. حضور گسترده مردم در این مراسمها نشان میدهد؛ فرهنگ عاشورا همچنان در میان نسلهای مختلف زنده و پویاست.
علمبندی در شهر ماسوله
در شمال کشور و در شهر تاریخی ماسوله نیز محرم جلوهای متفاوت دارد. این شهر پلکانی گیلان میزبان آیین کهن «علمبندی» است. مراسمی با قدمتی بیش از ۸۰۰سال که در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است. در این آیین، علمهایی که نماد محلههای مختلف شهر هستند در مسجدها و در بقعه امامزاده عون بن محمد (ع) آذینبندی میشوند و عزاداران با نوحهخوانی آنها را به محلههای خود میبرند. شکل عمودی این علمها با معماری پلکانی ماسوله هماهنگی خاصی دارد و جلوهای منحصربهفرد به مراسم میبخشد.
در شبهای محرم، خانههای ماسوله به روی میهمانان و عزاداران گشوده میشود و مردم با چای دارچین، شیر داغ و کلوچههای محلی از آنان پذیرایی میکنند. بسیاری از ماسولهایهایی که سالها در شهرهای دیگر یا حتی خارج از کشور زندگی میکنند، در این ایام به زادگاه خود بازمیگردند تا در آیین دیرینه نیاکانشان شرکت کنند.
ماه محرم در ایران جلوهای از هویت فرهنگی و اجتماعی مردمانی است که قرنهاست با نام حسین (ع) زندگی کردهاند. از چغچغهزنی انجدان و تعزیه فارس گرفته تا یومالعباس خوزستان، دستههای عظیم زنجان، آیینهای همدان و علمبندی ماسوله، هر گوشه از این سرزمین روایت خاص خود را از عشق به سیدالشهدا بیان میکند.
